 |
    |
    |
 |
    |
    |
 |
 |
ఇతిహాసములు | ఉత్తరరామాయణము | రఘువీరుఁడు లవణాసురుని సంహరింప శత్రుఘ్నునిఁ బంపుట |  |
రఘువీరుఁడు లవణాసురుని సంహరింప శత్రుఘ్నునిఁ బంపుట
| శా. | ధాత్రీనాయక! నన్నుఁ బంపుము మహోద్యద్గాత్రుఁ గుంభీనసీ పుత్రున్ నే వధియించి వచ్చెద యతుల్ భూదేవతల్ దేవతల్ విత్రాసస్థితు లింకఁ జెంద రనినన్ వే లేచి భూభర్తకున్ శత్రుఘ్నుండు కరాబ్జముల్ మొగిచి చంచద్భక్తితో నిట్లనున్. | 49 |
| మ. | ఇనవంశాధిప! మిమ్ముఁ బాసి పదునాల్గేండ్లున్ వెతన్ గూరలే తిని నారల్ ధరియించి మై బడల నందిగ్రామవాసంబు సే సినవాఁ డీ భరతుండు మీ చరణసంసేవాప్తి నిందుండ నిం డనిలో నే లవణున్ వధింపఁగల నన్నంపింపుఁ డంచత్కృపన్ | 50 |
| కం. | తలఁచెద మీ పదపద్మము నిలిచెద మధుపురము చెంత నిమిషములోనన్ గెలిచెద లవణుని మీ కృపఁ బొలిచెద నన ననుజు మెచ్చి భూవరుఁ డనియెన్. | 51 |
| చం. | అవిరళ ధైర్యశాలివి కృతాస్త్రుఁడ వాహవకోవిదుండ వీ వవుట నిజంబుగాఁ దెలిసి యంపెద వైరి వధించి భూరివై భవముల నీవు తత్పురముఁబాలన సేయుము ధాత్రిఁబ్రోచు ధ ర్మువునకు సాటి లే దనిరి మున్పటి పెద్దలు రాజనీతులన్ | 52 |
| ఉ. | ఆలములో రిపున్ గెలిచి యా రిపురాజ్యము ధర్మసంగతిన్ బాలన సేయకున్న నగుఁ బాపము పూర్వజునాజ్ఞ యెయ్యెడన్ బాలురకున్ గ్రహింపఁదగుఁ బల్కకు మేమియు శత్రు పట్టణ శ్రీలకు నీవు రాజ వభిషేకమహోత్సవ మందుమంచనన్ | 53 |
| చం. | అళుకుచు లక్ష్మణావరజుఁ డగ్రజుఁడుండఁగ రాజ్యవైభవం బులు వహియింపఁ బిన్నలకుఁ బోలునె? యంచనఁబోయి క్రమ్మఱన్ బలుకక క్రుంకినన్, ధరణిపాలుఁడు లేనగవంకురింపఁగా లలితమనస్కులౌ భరతలక్ష్మణులన్ గని పల్కె నత్తఱిన్. | 54 |
| చం. | తగు నభిషేకవస్తువు లుదారతఁదేఁ దగువారిఁ బంపుఁ డా ర్య గురుపురోహితాప్త సచివాదులఁ బిల్వుఁడు పిన్నతమ్మునిం బగతుని పట్టణంబునకుఁ బట్టము గట్టెడుమాట వీటిలో నెగడఁగఁ జాటఁ బంపుఁ డన నిల్వక వారలు తత్క్షణంబునన్. | 55 |
| ఆ.వె. | అధిపుఁ డాన తిచ్చి నన్నియు జతకూర్చి గురుపురోహితాదికులను బిల్చి సకలకార్యములను సంఘటించితి మని విన్నవింప రామవిభుడు దనరి. | 56 |
| సీ. | శ్రీరస్తు రిపుజయశ్రీరస్తు తే యని - క్షితిసురశ్రేష్ఠు లాశీర్వదింపఁ బటహగోముఖ శంఖ పణవాద్య బహుతూర్య - రవములు రోదోంతరముల నెరయ హృద్యవాగనవద్యగద్యపద్యస్ఫూర్తి - గనిపించి వందిమాగధులు పొగడ నటన శాస్త్రానుగుణ్యంబుగా గణికాంబు - జాస్యలు సరసలాస్యములు సలుపఁ | |
| గీ. | దల్లు లందఱుఁ గన్నులు చల్లఁగాఁగఁ జూచి కడు సంతసిల వసిష్ఠుండు మంగ ళాభిషేకంబుఁ గావింప ననుజు నిటల పట్టిక సువర్ణపట్టంబుఁ గట్టె విభుఁడు. | 57 |
| చం. | భవదనుజన్మునేఁడు మధుపట్టణభర్త నొనర్చినప్పుడే లవణుఁడు పోరిలోఁబడియె లక్ష్మణపూర్వజ! మీరు నెమ్మదిన్ దవిలి తలంచినట్టి పని తప్పునె సిద్ధముగాక? యంచు నా చ్యవనుఁడు మున్నుగాఁగల మహర్షులు రాముని నెంచిరయ్యెడన్. | 58 |
| చం. | అనుపమ రత్నభూషణ మహాప్రభ బాలదివాకరుండొ నాఁ దనరుచుఁ జేరవచ్చి ప్రమదంబున నానతుఁడైన పిన్న త మ్ముని దయమీఱ నెత్తుకొని మూర్ధము మూర్కొని యక్కుఁజేర్చి గ్ర క్కునఁదొడమీఁద నుంచుకొని క్షోణిసుతాహృదయేశుఁడిట్లనున్. | 59 |
| మ. | అమరజ్యేష్ఠుఁడు తొల్లి యొక్క మహనీయాస్త్రంబు నిర్మించె డె న్దమునన్ దా మధుకైటభాసురులు దానన్ గూలి రయ్యస్త్రరా జము నాకున్ లభియించె లోకములకున్ సంత్రాసమౌఁదత్ప్రయో గముచే నం చది యేయ నెవ్వరిపయిన్ గైకొమ్ము నీకిచ్చెదన్. | 60 |
| మ. | అనుజా! నీకిది గల్గినన్ లవణసంహారంబు దుస్సాధమే? యని శత్రుఘ్నునకుం బ్రయోగ ముపసంహారంబు మంత్రక్రమం బును సాంగంబుగ నానతిచ్చి, విశిఖంబున్ గూర్మితో నిచ్చి రా మనృపాలాగ్రణి క్రమ్మఱన్ బలికె శుంభత్ప్రౌఢవాగ్గుంభనన్. | 61 |
| ఉ. | ఆ నిటలాక్షదత్త చటులాయతశూలము కేలఁబూనినన్ దానవునిన్ జయింపఁబురదానవభేదికినైన శక్యమే? దాని గృహంబునం దిడి క్షుధావ్యథఁగానల సంచరించుచో వాని నెదిర్చినన్ జయమవశ్యము నీ కగు లక్ష్మణానుజా! | 62 |
| ఉ. | ఆలము సేయవచ్చె రిపుఁడంచొకయించుక వాఁడెఱింగినన్ శూలముకేల నేమఱఁడుసుమ్మది నెమ్మదినుంచి, దవ్వులన్ బాళెముడించి యొక్కఁడవు బాణకృపాణధనుర్ధరుండవై యా లవణుండు ప్రోల్వెడలినప్పుడె కప్పుము గొప్పతూపులన్. | 63 |
| ఉ. | ఘోరశరాహతిన్ నొగిలి కుత్సితుఁడై పురి దూఱఁబోయినన్ దూఱఁగ నీక యయ్యసురతో నని సల్పుము, నిల్వుమప్పుర ద్వారముచక్కిఁగన్మొఱఁగి, వాఁడు గృహంబున కేఁగె నేనియున్ బోరునఁదెచ్చు నిచ్చలును బూజలొనర్చు మహోగ్రశూలమున్. | 64 |
| కం. | అనిమిషమానస శూలం బనఁదగు శూలంబు లేనియవసరమున శ త్రుని గెలువు మనుచుఁ బలుమఱు ననుజా! యెఱిఁగించినాఁడ నది మఱువకుమీ! | 65 |
| సీ. | క్షణములోపల నద్రిఁ జౌకళించు జవంబు - ననుమించు హయములు నాల్గువేలు మణిహేమరుచుల రోహిణిమేరువుల మీఱి - దండియౌ రథములు రెండువేలు నింగితోనొఱయు నుత్తుంగాంగకస్ఫూర్తి - సరిలేని మదసామజములు వేయి విలయరుద్రునినైన వెఱపింపఁగాఁ జాలు - వీరభటుల్ పదివేలమంది | |
| గీ. | కొలువఁగవినట గాయకకోటి వంది మాగధసమూహ మూరవ్యమణుల దండు వెంటరా లక్ష వరహాలు వెచ్చమునకుఁ గొని మధుని పట్టణమునకుఁ జనుము నీవు. | 66 |
| కం. | సేనాధీశుల భటులఁబ్ర ధానుల బాంధవుల హితులఁ దగురీతుల స న్మానింపు మేమఱక తఱి యైనపనుల్ గొనుము సముచితాదరణములన్. | 67 |
| కం. | వడిగలవా రని భటులను బడలింపకు మనఘ! నిడుద పయనంబున మం డెడు వేసవినిన్ విడిసిన యెడలన్ బ్రజ డప్పి నొప్పు లెఱుఁగుము కరుణన్. | 68 |
| మ. | ధనలోభంబునఁ బ్రోవ కుండెదు సుమీ తండ్రీ! భటశ్రేణులన్ ధనమున్ రాజ్యము దుర్గముల్ భటులచేతంగాదె సంరక్షఁజెం దు? నృపాలుండు భటేతరుండయిన శత్రుల్ చీరికింగొందురే? జనులున్ మెత్తురె? హత్తునే విజయముల్ సంగ్రామరంగంబులన్? | 69 |
| ఉ. | ఆతపతప్తులైన సుభటాశ్వికహాస్తిపకాదికుల్ ప్రమో దాతిశయంబుఁ గాంచ సముదంచితజహ్నుసుతా తటావనీ జాత లతాగృహాంతముల చాయ నిల్చిన నీ శ్రమంబు త చ్ఛీతలవాతపోతములచే నిఁకమీఁదటఁ బాయకుండునే? | 70 |
| మ. | గగనోద్ఘార్షి దవాగ్నికీలికల స్రుక్కంబాఱి వారిస్పృహన్ మృగతృష్ణల్ గని పోయి పోయి మృగముల్ మేనుల్ వడంకం దగన్ జగతిన్ వ్రాలెడిజాలిఁ గన్గొనుచు భీష్మగ్రీష్మ సంతాప మిం కఁ గడంద్రోయఁగలారె నీ భటులు గంగాతీరవన్యాస్థితిన్! | 71 |
| మ. | భవదీయధ్వజినీ వ్రజోత్థిత రజోబాహుళ్య మగ్రేసర చ్యవనాది ప్రతిరాజి కెంజడలతో సంధింపఁగాఁబోయి, జా హ్నవియున్ వేగఁగ్రమించి, యద్దరిని సేనన్ డించి కాళింది చే రువ నొక్కండవె పొంచియుండి లవణున్ రోధించి సాధింపుమా! | 72 |
| కం. | ఎప్పుడు లవణునిఁ గూర్చితి వప్పుడె నీ విజయలేఖ ననపుమిచటి కీ వప్పనికిఁ దామసించినఁ జెప్పెడిదే మంగకముల జీవములున్నే ? | 73 |
| కం. | అని పలికి పయనమునకున్ దినమును నిశ్చయమొనర్చి తెలిపిన, నతఁడిం పునఁ బతి యానతియిచ్చిన యనువున సైన్యములఁగూర్చి యా దివసమునన్. | 74 |
| చం. | మునుకొని యవ్వసిష్ఠునకు మ్రొక్కి యతండు రిపుక్షయో-స్తు తే యన ముదమంది, తల్లులకు నందఱకున్ నతిసేసి వారి దీ వనలు గ్రహించి, స్వామి కభివందనముల్ ఘటియించి భక్తి వీ డ్కొని, మఱి యిద్ద ఱగ్రజులకున్ బ్రణమిల్లి యథోచితంబుగన్. | 75 |
| ఉ. | విఘ్నము లేక గెల్వు మరివీరుని నీవని వారలున్ గృపా నిఘ్నమనస్కులై పనుప నెట్టన బ్రాహ్మణ పూజసేసి శ త్రుఘ్నుఁడు పౌరకాంతలు విరుల్ పయిఁజల్లఁగ విద్విషచ్ఛిరో దఘ్న మహోజ్జ్వలద్భటకదంబముతోఁ గదలెన్ హుటాహుటిన్. | 76 |
| లయవిభాతి | కదలి త్రిదశేంద్రు వనకదళికల వంచుకొను - కదలికల హస్తములు చదలఁ బొదలంగా మదకరులు ముందరుగ మది నెదుగు వేగములు - గదుర హయముల్ నడల యుదుటు గనిపింపన్ జదలములు నల్గడలఁ బొదివికొఁ దేరుగము - లుదిరిమలలో యనఁగఁ జెదర కరుదేరన్ నదులు నిధులున్ వనులు మొదలుగఁ గనుంగొనుచుఁ - ద్రిదినములలో నమరనది నతఁడు చేరెన్. | 77 |
| మాలిని | చేరి దళత్సరసీజ లసద్రసశీకర తుందిల శీతమనో హారిసమీర విహారములన్ శ్రమ మాఱఁగ నన్నది యవ్వలికిన్ భూరి రయంబునఁబోయి తదంతిక భూమిఁజమూచయముల్ విడియన్ బోరనఁ బుట్టను బుట్టిన మౌని తపోవన మోయనఁ జేరి రహిన్. | 78 |
| మానిని | పరహితమతిలోలున్ బ్రహ్మవిద్యావిశాలున్ బరమమునివరేణ్యున్ భారతీశాభిగణ్యున్ సరసకవనదక్షున్ సత్కృపాంచత్కటాక్షున్ సురుచిర గుణజాలున్ జూచె వల్మీకజాతున్. | 79 |
| మత్తకోకిల | చూచి లక్ష్మణసోదరుండు విశుద్ధబుద్ధి వినమ్రుఁడై యా చతుర్ముఖతుల్యుఁగన్గొని యయ్య! నే లవణాసురున్ ఖేచరాంతకు రామునాజ్ఞను గెల్వవచ్చితి వేకువన్ లేచిపోయెద నేటి కిచ్చట నిల్తునే? యని వేడినన్. | 80 |
| తరలం. | నగచు నమ్ముని పల్కెనో నరనరాథనందన! నాయమే బెగడుచున్ బెఱవానిపోలిక భేదవాక్యములాడఁగాఁ దగదె నీ గృహసీమ నీవు ముదంబుతో వసియింప నం చగణితాదృతి సేమ మారసి యర్ఘ్యమిచ్చి కృపామతిన్. | 81 |
| మ. | ఫలమూలాదు లొసంగి తృప్తి యొనరింపన్ బర్ణశాలాంతర స్థలి నాత్మశ్రమమాఱ నిల్చి పిదపన్ శత్రుఘ్నుఁడమ్మౌనికం జలిఁ గావించి మునీంద్ర! యీ వనములో జాలొంది యూపాళుల గ్గలమై యున్నవి యెవ్వరిందు మఖముల్ గావించిరో? నావుడున్. | 82 |
| ఉత్సాహ | ఆ మునీంద్రుఁడానతిచ్చె నయ్య! తొల్లి సూర్యవం శామృతాబ్ధి పూర్ణచంద్రుఁడై తగున్ సుదాసుఁడన్ భూమిభర్త యొక్కఁ డవ్విభుండు పుత్రకాంక్ష యెం తే మదిన్ వహించి చేసె నెల్ల ధర్మకోటులన్ | 83 |
| కం. | మిత్ర సఖుఁ డనఁగ నంతట పుత్రుం డొకఁ డుద్భవించెఁ బుణ్యవశమునన్ ధాత్రీశుఁ డక్కుమారుని ధాత్రికిఁ బతిఁజేసి తాను దపమున కేఁగెన్ | 84 |
| కం. | ఆ మిత్రసఖుఁడు శౌర్యజి తామిత్ర సఖుండనంగ నలరుచు మృగయా ప్రేమ నొకనాఁడు కానన సీమన్ విహరించెఁ బొలము చెంచులు కొలువన్ | 85 |
| వ. | మఱియును | 86 |
| లయవిభాతి | హరుల హరియించుచును గరుల విరియించుచును - గిరుల ముఱియించుచును రురులఁ బొరిగొంచున్ ధరణివరుఁ డెల్లెడలఁ దిరుగునెడ బెబ్బులుల - తెఱఁగునను దైత్యవరు లిరువురల కానన్ బఱచు మృగయూధముల సరగ దిగమ్రింగుచును - బరుగు లిడఁజూచి యెట కరిగెద రటం చ ద్దొర కినిసి వింటనొక శరము దొడి యొక్కపులి - శిరముఁదెగనేసె బాల మరులు నుతింపన్ | 87 |
| మ. | హతశేషుండు నిజాకృతిన్ నిలిచి రాజా! నిర్నిమిత్తంబు నా హితునిం జంపితివేకదా! మఱతునే యిక్కార్య మంచున్ దిరో హితుఁడైనన్ వెఱఁగంది క్రమ్మఱి యతం డిచ్చో వసిష్ఠోక్తి స త్క్రతుశాలల్ ఘటియించి చేసె హరిమేధంబుల్ బుధుల్ మెచ్చఁగన్ | 88 |
| కం. | ఆ సమయంబునఁ దొల్లిటి యాసురుఁడు వసిష్ఠరూప మచ్చుపడఁగ సౌ దాసుఁగని సామిషాశన మాసయ్యెడిఁగలుగఁజేయుమని యడుగుటయున్ | 89 |
| ఉ. | నిక్కము మౌనియంచు ధరణీపతి నెమ్మదినెంచి పాచకుం గ్రక్కునఁ బిల్వనంపు నెడఁగన్గొని పాచకవేషధారియై యక్కుటిలుండు వచ్చి యతఁడప్పనిఁదెల్ప మనుష్యమాంసమున్ దక్కక వండి తెచ్చి జననాథుని ముందటఁ బెట్టిపోయినన్ | 90 |
| మ. | మనుజాధీశుఁడు భార్యచేత ముని కమ్మాంసంబుతో నన్న మిం పున వడ్డింప వసిష్ఠుఁడల్గి తగునే భూమీశ! యస్పృశ్యమౌ మనుజక్రవ్యముఁబెట్ట? నీ మదికి రమ్యంబైన యీ మాంసమే తినుచుం గ్రుమ్మరు మన్న రాజు మదయంతీయుక్తుఁడై దీనతన్ | 91 |
| చం. | కులగురుఁ జూచి మీరె మునుగోరినఁ బాచకుఁబిల్చి యర్హమౌ పలలము వండి తెమ్మనుచుఁ బంచితి, వాఁ డది యెట్లువండెనో తెలియదు, లెస్స చూడకయ తిట్టుట యర్హమె? యన్న నాతఁడుం దెలిసె నదంతయుం బొలసుఁ దిండి యొనర్చిన మాయగా మదిన్ | 92 |
| కం. | తెలిసి వసిష్ఠుడు భూవర! తలఁకకు నీ యసురతనము ద్వాదశవర్షం బులు సనఁ దొలఁగెడి నన నతఁ డలిగి గురున్ మరలఁదిట్ట నంబువులు గొనన్ | 93 |
| మ. | మదయంతీసతి యడ్డమై విడువుమో క్ష్మామండలాధీశ! చె ల్లదు శాపంబు వసిష్ఠమౌనిపయి నేలా యింత మౌర్ఖ్యం బనన్ బదభాగంబున డించె శాపజలమున్ బాదంబు లవ్వేఁడిమిన్ గదిసెం గర్బురభావ మందునఁ దగెన్ గల్మాషపాదుండనన్ | 94 |
| కం. | ఆ సౌదాసుఁడు యాగము సేసినచోటిదియటంచుఁజెప్పిన జటిలా గ్రేసరు నుతిఁజేసె సుమి త్రాసతి కడగొట్టు కొడుకు తత్సమయమునన్ | 95 |
|
 |
|