వచన సాహిత్యము పీఠికలు మధురకవితలు

మధురకవితలు
“సుగ్రీవవిజయము” (యక్షగానము) - పీఠిక
- వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి

ప్రాచీనాంధ్రలక్షణకర్తలు తెలుఁగుఁ గవిత్వమును ‘ఆశు, మధుర, చిత్ర, విస్తరము’ లను పేళ్ళఁ జతుర్విధముల విభజించిరి. యక్షగానాదు లందులో మధురకవిత్వమునఁ జేరును.

“మధురకవిత్వంబన్నది నాటకాలంకారంబులు, కళికోత్కళికలు, విభక్త్యధిదేవతోదాహరణములు. సప్తతాళనటనలు, నట్టొట్లు, గీతప్రబంధంబులు, చతుర్భద్రికాష్టభద్రికలు, బిరుదావళి, నామావళి, భోగావళి, రంగఘోష, జయఘోష, త్యాగఘోష, చతురుత్తర సంఘటనలు, యక్షగానంబున వెలయు పదంబులు, దరువులు, నేలలు, ధవళంబులు, మంగళహారతులు, శోభనంబులు, నుయ్యాలజోలలు, జక్కుల రేకుపదంబులు, చందమామసుద్దులు, అష్టకంబులు, ఏకపద, ద్విపద, త్రిపద, చతుష్పదాష్టపదులు నివి యాదిగాఁ గల్గునన్నియు.”
    - లక్షణదీపిక.

మధురకవితలు ప్రాయికముగా భాష, భావము, ఛందము దేసిగా నుండుటచే సంగీతసంస్కారము గలిగిన సామాన్యజనుల నాలుకలమీద నాట్యమాడునవిగా నుండును. గాన, తొలుత నవి యంతగా లిపి కెక్కకపోయెను. సంస్కృతప్రాయరచనలు గల చిత్రవిస్తరకవితల ప్రాబల్యమునఁ గూడ వానికి సత్కవితలలోఁ బరిగణన మంతగా లేకపోయెను. ఇటీవల కవులుగా బురాణప్రబంధ రచయితలే పరిగణింపబడుచుండిరి గాని, మధురకవితా రచయితలు లెక్క కెక్కకున్నారు. ఆంధ్రవాఙ్మయవృక్షమున ముఖ్యమయిన మధురకవితాశాఖ యిందాక సుపరిశీలనము లేకయే యున్నది. ఇక్కడ నాకిప్పుడు దేసినాటకము లనఁదగిన యక్షగానరచనముల ప్రశంసయే ప్రసక్తమగుటచే, వాని పుట్టుపూర్వోత్తరములఁ గూర్చి మాత్రమే నాకు గోచరించిన విషయములఁ గొన్నింటి వివరింతును.

దేశిదృశ్యరచనలు

యక్షగానములన్న పేరుగల దృశ్యరచనములు నన్నయాదుల కాలమున నున్నవనుటకుఁ బ్రబలాధారములు గానరావు. కాని, యానాఁడేవో కొన్ని దేశిదృశ్యరచనము లున్నవని మాత్రము గుర్తింపనగును. నన్నయ కిన్నూఱేండ్లకుఁ దర్వాత నున్న పాల్కురికి సోమనాథుఁడిట్లు చెప్పినాడు.

“భ్రమరులు జాళెముల్‌ బయనముల్‌ మెఱసి
రమణఁ బంచాంగపేరణి యాడువారు
ప్రమథపురాతన పటుచరిత్రములు
క్రమమొంద బహునాటకము లాడువారు
లలితాంగ రసకళాలంకారరేఖ
లలవడ బహురూప మాడెడువారు
అమరాంగనలు దివి నాడెడు మాడ్కి
నమరంగ గడలపై నాడెడువారు
ఆ వియద్గతి యక్షు లాడెడునట్టి
భావన మ్రోకులపై నాడువారు
భారతాది కథలు చీరమఱుఁగుల
నారంగ బొమ్మల నాడించువారు
కడు నద్భుతంబుగఁ గంభసూత్రంబు
లడరంగ బొమ్మల నాడించువారు
నాదట గంధర్వయక్షవిద్యాధ-
రాదులై పాత్రల నాడించువారు
    -పర్వతప్రకరణము - పండితారాధ్యచరిత్రము

పై ద్విపదలందు, నేఁటి వీధినాటకములు, దొమ్మరాటలు, తోలుబొమ్మలాటలు మొదలగునవి పేర్కొనఁబడినవి. ఇట్టి సంప్రదాయములు వీనిఁ బేర్కొన్న సోమనాథుని కిన్నూఱేండ్ల పూర్వకాలమునఁగూడ నుండుట సంభావ్యమే. తెలుఁగునకు సాటిభాషలగు ద్రవిడ కర్ణాటభాషల పద్ధతులను బట్టియుఁ దెలుఁగులో నిప్పు డుపలభ్యమానములగుచున్న కొన్ని ప్రాచీన దృశ్యరచనముల తీరులను బట్టియు, ద్రావిడభాషాసామాన్యముగాఁ దొలుత వెలసిన నాటకరచనల స్వరూపము కొంత గుర్తింపవచ్చును.

కురవంజి[1]

తొలుత ద్రావిడభాషలలో వెలసిన దృశ్యరచనములు కురవంజు లనఁబడునవి. ఆంధ్రకర్ణాటద్రవిడ దేశముల యరణ్యములలో వసించు నాటవికులు చెంచులు, కురవలు (క్రోవ, కోయ) అనువారు. అందు కురవజాతివారి యంజె = అడుగు (నృత్యవిశేషము) కురవంజె[2] యనఁబడెను. చిందు, గంతు, గొండ్లి, అంజె, అంగ - ఇత్యాదులు నృత్యవిశేషములు. ఆంధ్రదేశమున బహుకాలమున నుండి శివక్షేత్రములగు శ్రీశైలము ఇంద్రకీలనగము (బెజవాడకొండ) మొదలగు పర్వతములమీదను, నృసింహక్షేత్రములగు వేదాద్రులు (పెక్కులున్నవి- మంగళాద్రి, సింహాద్రి, గరుడాద్రి, మాల్యాద్రి, వెంకటాద్రి) మొదలగు పర్వతముల మీఁదను, వర్షోత్సవములు (యాత్రలు, జాత్రలు, జాతరలు) జరుగునప్పు డక్కడికి నాగరక ప్రజలు చేరుచుండువారు. వారి వినోదమునకై యక్కడి యాటవికులు రాత్రులందు నృత్యవిశేషములు నెఱపి ధనార్జనము చేయుచుండువారు. అక్కడక్కడి కొరవజాతులవారు చేయు నృత్యములు కొరవంజు లనఁబడెను. కొరవంజె యన్నపేరు తొలుత వారి నృత్యమునకును, బిదప నృత్యవిశిష్టమయిన వారి చిన్నిచిన్ని గేయరచనలకును, నాపై కురవజాతివారికిని గూడఁ బేరైనది. కురవజాతివారు తొలుత చేయు నృత్యవిశేషము కాలక్రమమున నాయా పర్వతప్రదేశముల స్థలమాహాత్మ్యకథలతోను, శివవిష్ణులీలాకథలతోను మిళితములయి గేయవిశిష్ట నాట్యరూపములను బడసెను. అపుడు మాయాకిరాతవేషులగు పార్వతీశివుల కథలతో నున్న కిరాతార్జునీయము, నృసింహస్వామి చెంచీతను బెండ్లాడు స్థలమాహాత్మ్యకథలు (చెంచీతకథ) కురవంజులుగా వెలసెను. ఇట్లు వెలసిన యా దృశ్యరచనములు తొలుత నత్యల్పముగా గేయభాగములును విశేషముగా నృత్యమును గలవై యుండెను. అవి సింగి- సింగఁడు అని యిద్దఱు పాత్రములు గలవై సంస్కృత వీథీనాటకములఁ బోలియున్నవి. సింగి, సింగఁడు సంస్కృత నాటకములలోని నటీనటులవలె నాలుమగండ్రు. వీరిద్దఱే కథాపాత్రము లగుచుందురు. కొన్నింట కథాసంధాయకుడు - సంధివచనములఁ జెప్పువాఁడు - విదూషకుఁ డనఁదగినవాఁడు - మూఁడవపాత్రము -కోణంగి యనువాఁడు - (పిదప చోడిగాఁడు) కాననగును. కోణంగి సంస్కృతనాటకములలోని విదూషకస్థానీయుఁడగుట స్పష్టముగా గానవచ్చును. సంస్కృతనాటకములలోని ధ్రువాగానమే కురవంజులలో దరు వనఁబడెను. దేశిరచనలలోనుండి సింగి, సింగడు, కోణంగి, దరువు అనునవి నటీనటులుగను, విదూషకుఁడుగను, ధ్రువగను సంస్కృత నాటకములఁ జేరెనేమో యని కూడ యోజింపఁదగినట్టున్నది. ఎంతో కాలమిట్లు కొండపట్టులందు సాఁగుచుఁ బెంపొందిన గేయనృత్యసందర్భములు నగరములకుఁ గూడఁ గ్రమముగా వ్యాపించినవి. చెంచులు, కురవలు అడవులనుండి పులిగోళ్లు, అడవిపందికోఱలు, అడవిపండ్లు, వెదురుబియ్యము, వెదురుబెత్తములు, పిల్లనగ్రోవులు, సూదంటురాళ్లు, ఓషధులు, తేనె మొదలగు నాటవికవస్తువులను నగరములకుఁ గొనివచ్చి యమ్ముచు నప్పుడప్పుడు తమ గేయనృత్యవిశేషములను నగరములందును, బల్లెలందును బ్రయోగించుటచే నవి నాగరికదేశములందును వ్యాపించెను.

యక్షగానములు

ఇట్లు నగరములందు నభిరుచి గొల్పిన యా గేయవిశిష్ట నృత్యదృశ్యములు, జక్కులవారు (యక్షులు, కళావంతులు) తర్వాత నగరములందును బ్రయోగింపఁజొచ్చిరి. వీరి ప్రయోగములందు దృశ్యమయిన నృత్యాభినయములతో పాటుగా నధికముగా గేయవచనరూపమైన శ్రవ్యరచనము గూడఁ జేరెను. కురవంజులకంటె యక్షగానములు పర్యాప్తముగా శ్రవ్యములగు కవిరచనములు గలవి. వీరి రచనములలో బహువిధములగు పురాణకథలెల్లఁ జేరినవి. కురవంజులలోని సింగి, సింగఁడు పాత్రలు మాఱి రామ, నల, హరిశ్చంద్ర, సీతా, దమయంతీ, చంద్రమత్యాది పాత్రలు వచ్చినవి. కాని, వీనిలో నాటవికరచనాసంస్కారసూచకముగా, ‘ఎఱుకతసాని’ పాత్రము వెలసినది. కురవంజులలోని దేసిరచనలకంటె నత్యధికముగా వీనిలో దేసిచ్ఛందోబద్ధములగు గేయరచనలు ప్రబలినవి. రాజసభలలో, దేవోత్సవములలో, ఊరిజాత్రలలో యక్షగంధర్వాది వేషముల ధరించి [3]వేశ్యలు ప్రదర్శించునవి గావునను, నృత్యధర్మములకంటె గేయధర్మము లధికముగాఁ గలవి కావునను, నివి యక్షగానము లనఁబడెను. కళావంతులలో నొక తెగకు నేఁడు జక్కులవారను పేరు గలదు. యక్షాది వేషముల ధరించి నృత్యగాన ప్రదర్శనములను గావించుటచేతనే వారికా పేరు వచ్చి యుండవచ్చును. శ్రీనాథుఁడు క్రీడాభిరామమున జక్కులవారిని గూర్చి కొంత ప్రశంస నెఱపినాఁడు.

సీ. కోణాగ్ర సంఘర్ష ఘుమఘుమధ్వని తార- | కంఠస్వరంబుతో గారవింప
మసిబొగ్గు బోనాన నసలుకొల్పిన కన్ను- | కొడుపుచేఁ దాటించు నెడపదడప
శ్రుతికి నుత్కర్షంబుఁ జూపంగవలయుచోఁ | జెవిత్రాడు బిగియించు జీవగఱ్ఱ
గిల్కుగిల్కున మ్రోయు కింకిణీగుచ్ఛంబు | తాళమానంబుతో మేళవింప
రాగముననుండి లంఘించు రాగమునకు | నురుమ యూరుద్వయంబుపై నొత్తిగిల్ల
కామవల్లీమహాలక్ష్మి కైటభారి | వలపు నాడుచు వచ్చె జక్కులపురంధ్రి.

అప్పకవి యక్షగానలక్షణము నిట్లు చెప్పినాఁడు.

సీ. తుద నేడు లఘువులు తొలఁగించి చదివినఁ | ద్రిపుటకు వృషభగతిపదయుగము
లలిఁ గడపల నొక్క లఘువు మానిన జంపె | మను ద్విరదగతిసమపదయుగము
గురుతగు రచ్చెరకుఁ దురగవల్గనా- | హ్వయ మేకతాళి యా మధురగతికి (?)
నంఘ్రి కిర్వదినాలు గటతాళమున మాత్ర- | లోలి విశ్రాంతి పద్నాలుగింటఁ
దెలియ నర్థంబు నర్ధచంద్రికలు వీలు | యక్షగానప్రబంధంబు లతుకవచ్చు
రగడభేదంబులివి యండ్రు రసఁ గవీంద్రు- | లవిత నిజసేవకస్తోమ! యబ్ధిధామ!

పై పద్యమును బట్టి చూడఁగా యక్షగానములందలి ప్రధాన గేయరచనములు దేశిరచనలగు రగడలలోఁ గొంతమార్పు జరిపి- త్రిపుట, జంపె, ఏక, అట అను తాళముల కనుగుణముగాఁ గల్పింపబడినవిగాఁ గానవచ్చును. అప్పకవి రగడవికార రచనములను తాళములపేరనే పేర్కొనెను గాని వానికిఁ బేరులు వేఱె తెలుపలేదు. అప్పకవి పేర్కొన్న యీ రచనములే కాక, యక్షగానములలో నింకను ననేకవిధములయిన దేశిరచనములు చేరినవి. ఏలలు, జోలలు, సువ్వాలలు, ఆరతులు, ధవళములు, చందమామసుద్దులు, వెన్నెలపదములు, విరాళిపదములు, తుమ్మెదపదములు, గొబ్బిపదములు, కోవెలపదములు, చిలుకపదములు, అల్లోనేరేళ్ళు, సీస-కందార్ధములు, త్రిభంగులు, ద్విపదలు, త్రిపదలు, చౌపదలు, షట్పదలు, మంజరులు, జక్కుల రేకులు మొదలగునవి.

యక్షగానము లిట్లు వెలసినను ప్రాచీనములయిన కురవంజి రచనములును యక్షగానరచనావిధాన సంకలితములై ఈ కాలమునఁ గూడఁ గొన్ని సాఁగుచునే వచ్చినవి. దేవోత్సవ, రాజాస్థానాదులం దిట్లు వేశ్యలచేఁ బ్రదర్శింపఁబడుచున్న యక్షగానములు పెంపొందుచుండు నీ కాలమున, దక్షిణదేశమున విజయనగరరాజ్యమున కుపశాఖలుగా తంజావూరు, మధురరాజ్యము లాంధ్రనాయకరాజుల పరిపాలనమున వెలసినవి. ఆంధ్రదేశమునందును, దక్షిణదేశమునందును నీ కాలమున యక్షగానరచనము మిక్కిలి ప్రబలఁజొచ్చెను. ఇవి యిట్లు కలావతులచేతఁ బ్రదర్శింపఁబడుచున్నవౌట గొఱుతగాఁ గనిపట్టియో యేమో కాని, కృష్ణాతీరమునందలి కూచిపూఁడి గ్రామమున సిద్ధేంద్రుఁడను యోగి యొకఁడు భాగవతకథలను పారిజాతము, గొల్లకలాపము మొదలగు పేళ్ళతో యక్షగానములుగా రచియించి, శాస్త్రీయమయిన భరతనాట్య సంప్రదాయములకు రక్షగా, స్త్రీనిస్సహాయముగా, నా యూరి బ్రాహ్మణులచేతనే ప్రదర్శనము చేయింప నేర్పాటుచేసెను. ఆ యూర జన్మించిన బ్రాహ్మణుఁ డెవ్వఁడు గాని, ఒక్కతూరియైనను, యక్షగాన ప్రదర్శనమున స్త్రీవేషమును ధరించి తీరవలెననియు, నది వారి కులాభ్యుదయహేతు వనియు గూడ శాసించెనట. నేఁడు కూడ కూచిపూఁడి బ్రాహ్మణులు శాస్త్రీయమయిన భరతనాట్యముతో భాగవతకథలను బ్రదర్శించువారుగా నున్నారు. ఈ సంప్రదాయము వెలసిన పిదపనే తత్ప్రదర్శకులకు భాగవతులనియు, తద్రచనములకు ఆటభాగవతములనియుఁ బేరయ్యెను.

ఆటభాగవతములు

ఈ భాగవతకథలలో పారిజాతాపహరణకథ హృద్యతరమగుటచే దానికిఁ బ్రచారమెక్కువయ్యెను. అది హృద్యతరమగుట కందలి సవతుల కయ్యపుఁబట్టు ప్రధానకారణము. దీనినిఁ బట్టి యక్షగానసామాన్యమునకుఁ బారిజాతములనియుఁ బేరయ్యెను. ఏ యక్షగానముఁ బ్రదర్శించినను నందు సవతుల కయ్యపుఁబట్టునకుఁ బ్రసక్తి గల్పించుటయో లేక పారిజాతమునందలి తత్కథాఖండమునే స్వతంత్రముగాఁ బ్రదర్శించుటయో పిదప నేర్పడెను. ఈ సవతుల కయ్యపు కథపట్టు హృద్యతరమగుటచేఁ బ్రబంధకవులను గూడ నిది వలపించెను. కళాపూర్ణోదయమున పింగళి సూరన్న పారిజాతకథలోని సవతుల కయ్యపుఁబట్టు నిట్లనుకరించెను.

మాలిని. అంత మదింపకువే యని పల్కిన నంత మదింపకువే యనుచున్‌
గంతులడంచెద లెమ్మని పల్కిన గంతులడంచెద లెమ్మనుచున్‌
రంతుల నేమి ఫలంబని పల్కిన రంతుల నేమి ఫలంబనుచున్‌
బంతము చూడఁగదే యని పల్కినఁ బంతము చూడఁగదే యనుచున్‌

సీ. ఒట్టుసుమీ యన్న నొట్టుసుమీ యంచు | నేమేమి యనిన నేమేమి యనుచుఁ
గానీగదే యన్నఁ గానీగదే యంచు | నింకేల యనిన నింకేల యనుచు
నోసిపోవే యన్న నోసిపోవే యంచు | నౌనంటి ననిన నౌనంటి ననుచు
మఱువకుమిది యన్న మఱువకుమిది యంచు | నీవెంత యనిన నీవెంత యనుచు
నొకతె మగనికి నాసించు టొప్పదనిన | నొకతె మగనికి నాసించు టొప్పదనుచుఁ
బట్టి యాడె నా రంభతోఁ బ్రథమరంభ- | ప్రియుఁడు నిలుమన్న నిలువక పెద్దరొదగ.
    -కళా. ఆ. 3.195, 196

ఆంధ్రదేశమున వెలసిన యీ కూచిపూఁడి భాగవతముల ప్రయోగవైశారద్యము దక్షిణదేశమునకుఁ గూడ వ్యాపించినది. ఆనాఁడు కూచిపూఁడి భాగవతుల యాటభాగవత సంప్రదాయము నేఁటికిని దక్షిణదేశమున గలదు. దక్షిణదేశమున బ్రాహ్మణులు పురుషులే నేడును భాగవత యక్షగానములను దెనుఁగువానినే ప్రదర్శింతురు. ఆంధ్రదేశమున వెలసిన యక్షగానము లిన్నూటికిఁ బైచిలుకు పరిగణింపఁబడినవి. వీని ననుసరించి వెలసిన దక్షిణదేశపు యక్షగానములు మున్నూటికిఁ బైచిలుకు గలవు. భక్తాగ్రేసరుఁ డనఁబడిన శివనారాయణతీర్థులవారు (కృష్ణలీలాతరంగిణి కర్త), త్యాగరాజస్వామివారు పారిజాతాపహరణమని, నౌకాచరితమని భక్తిరసభరితములయిన యక్షగానములను రచించిరి. భగవత్కథలతోఁ బురాణకథలతో బెంపు వెలసిన యీ భాగవత యక్షగానములు తత్ప్రదర్శనములు నాయకరాజుల కాలమునను, మహారాష్ట్రరాజుల కాలమునను మితిమీఱి యాయా రాజుల శృంగారజీవిత వర్ణనాత్మకములుగాఁ గూడ రచితములై ప్రదర్శితములగుచు వచ్చినవి. దిక్ప్రదర్శనలుగా కొన్ని కురవంజులను, యక్షగానములను, భాగవతములను బేర్కొనుచున్నాను.

“కిరాతార్జునీయము, శ్రీగిరి కురవంజి, గంగాగౌరీవిలాసము, అలమేలుమంగావిలాసము, ఎఱుకలవేషకథ, కపోతవాక్యము, గరుడాచలము, త్రిపురసంహారము, దారువనక్రీడ, నలచరిత్ర, నిజలింగచిక్కయ్యకథ, కన్యకాచరిత్ర, పారిజాతాపహరణము, పార్వతీపరిణయము, మృత్యుంజయవిలాసము, శివపారిజాతము, సముద్రమథనము, విజయరాఘవచంద్రికావిహారము, రఘునాథనాయకాభ్యుదయము.”

భిన్నపాత్రవేషధారణము లేక సింగి, సింగఁడు (కొన్నింట కోణంగి కూడ) పాత్రలతో వెలసినఁ వీథినాటకము లనఁబడు కురవంజులు యక్షగానరూపమునఁ బెంపొందినపుడు వేషభేదముగల పాత్రభేదములును బెంపొందెను. ఇట్లు పాత్రబాహుళ్యముకూడఁ గలవైన యక్షగానములందు సంధివచనములఁ జెప్పు కోణంగి, లేక సూత్రధారుఁడు ‘వచ్చెనమ్మా సత్యభామ’ ఇత్యాది విధములను, ‘అంతట హనుమంతుఁ డేమనుచున్నాడు’ ఇత్యాది విధములను బాత్రములఁ బేర్కొనఁగాఁ దద్వేషధారులు వచ్చి తమ యాటపాటలు నెఱపుదురు. ఇట్లింకను బెంపొందిన యక్షగానములు తెరలు, రంగభేదములు కలవయి కొంత సంస్కృతనాటకచ్ఛాయయుఁ జొప్పడఁగా నాటకము లను పేరను గూడఁ బదునెనిమిదవ శతాబ్దినాఁటికిఁ బేర్వెలసినవి.

ఇంచుమించుగాఁ దెలుఁగున నేనూఱింటిదాఁక లెక్కింపఁదగియున్న యక్షగానములలో సుగ్రీవవిజయ మొక ప్రశస్తకృతి.

దీని కర్త - కందుకూరి రుద్రకవి

ఈతఁడు విశ్వబ్రాహ్మణవంశ్యుఁడు. కందుకూరికిఁ జేరువనే పాలేటి యొడ్డునఁగల చింతలపాలె మను గ్రామ మీతని యూరు. ఆ యూరనే తద్వంశ్యు లిప్పటికిని గలరు. రుద్రకవి మూలమున నా వంశమువారికి ‘కవివారు’ అని యుపనామ మేర్పడినది. ఆ వంశమున రుద్రకవికిఁ దర్వాతఁ బలువురు రుద్రకవినామకులుండిరి. తొలుతటి రుద్రకవి కృష్ణదేవరాయల యాస్థానమున నష్టదిగ్గజము లనఁబడు కవు లెనమండుగురిలో నొక్కడుఁగా నుండెనట. [4]మల్కిబ్రహీం కాలమునఁ గూడ నొక రుద్రకవి యుండెను. ఇబ్రహీం కాలమునఁ గల రుద్రకవియే కృష్ణరాయల కాలమున బాలుఁడుగా నుండఁబోలును. చింతలపాలె మను గ్రామము మల్కిబ్రహీంప్రభువే రుద్రకవి కొసఁగెను.

“అద్యాశీతిచతుశ్శతాధికసహస్రం వై శకాబ్దా గతాః
అస్మిన్‌ శ్రీజయవత్సరే జయతిథౌ మాసే చ మాఘే తథా
పంచమ్యాం ద్వయ తింత్రిణీజనపదం రుద్రస్య విద్వత్కవేః
ప్రీత్యా శ్రీయిభరామభూపతి రదాత్‌ క్షోణీధరాఖండలః”

ఇబ్రహీం ప్రభువిచ్చిన యగ్రహారమును నిన్నమొన్నఁటిదాఁక తద్వంశ్యులే యనుభవించుచుండిరి.

సుగ్రీవవిజయము రచించిన రుద్రకవియే నిరంకుశోపాఖ్యానమని గ్రంథాంతరము రచియించెను. రెండు గ్రంథములందును గర్తకు కందుకూరు జనార్దన భక్తత్వము, పెదలింగనార్య పుత్రత్వము గలదు గావున, రెండు గ్రంథములు నొక్కనివే యగుట స్పష్టము. నిరంకుశోపాఖ్యానమున,

“చేరి కన్నడభూమి చెఱవట్టు పాశ్చాత్య- | నృపతికైనను గొంత కృప దలిర్చు”

అని సీసచరణ మున్నది. అది విద్యానగరమును దురుష్కులు కొల్లఁగొట్టిన దుస్సందర్భమును దెలుపుచున్నది. విద్యానగర వినాశనము క్రీ.శ. 1568నాఁడు జరిగినది. కావున, నిరంకుశోపాఖ్యాన రచన మటుతరువాత జరగినదగును. అప్పకవీయమున వినుకొండలో గుంటుపల్లి భాస్కరయగారి సముఖమున కందుకూరి రుద్రకవి కవితాచర్చ జరపినట్లు కలదు. మన రుద్రకవి యాతఁ డగునేమో! నిరంకుశోపాఖ్యాన సుగ్రీవవిజయకర్త క్రీ.శ. 1568 ప్రాంతముల వాఁడేని, కొంతతర్వాతి వాఁడేని కాఁగలఁడు. దక్షిణదేశమం దల్పముగా నాంధ్రదేశమం దధికముగా యక్షగానముల రచనములు, ప్రయోగములు సాగుచుండిన కాలమది.

సుగ్రీవవిజయము

శ్రీమద్రామాయణమునఁ గల కథాఖండములలో సుగ్రీవవిజయకథ యొక కండపట్టు. అత్యల్పకాలమున వడివడిగా గంటలలో నడచిన యీ కథపట్టు రామలక్ష్మణులు, హనుమంతుఁడు, సుగ్రీవుఁడు, వాలి, అంగదుఁడు, తార అను కథాపాత్రముల శీలపు మేలిమి నొఱసి మెఱుఁగుతఱుగులు చూపిన యొఱగ ల్లనఁదగినది.

తెలుగున గుత్తెనదీవి రామాయణాదులగు రామాయణ గేయకృతులలో నీ సుగ్రీవవిజయపుఁ గథపట్టు చాల హృద్యరచనములతో నున్నది.

ఎంతపని చేసితివి రామా! నిన్ను
నేమనందును సార్వభౌమా!
చెంతకిటు రాలేక చెట్లలో దాగుండి
వింతమృగమును గొట్టు విధమాయె నా బ్రదుకు!

ఇత్యాది గేయములను పలువురు పాడుచుందురు.

ఈ రుద్రకవి సుగ్రీవవిజయమునుగూడ స్త్రీ, వృద్ధ, పామరాదులు పలువురు పాడుచుందురట! ఆయా పాత్రముల పాటలు తత్తద్వేషధారులు వచ్చి పాడునట్లును తక్కిన సంధివచనాదులు ఒక్కరిద్దరు సూత్రధారప్రాయులు పఠించునట్లును, నీ సుగ్రీవవిజయము వీథియాటగా నాడబడుచుండెడిది.

ప్రాచీనసంస్కృత నాటకరచయితలు భాసభవభూత్యాదు లీ సుగ్రీవవిజయౌచిత్యమును దమ నాటకములలో విమర్శించిరి. శ్రీరాముని శీలమును శ్రీవాల్మీకిరామాయణ పద్ధతిని సమర్థించిరి.

భవభూతి “యద్వా కౌశల మింద్రసూనుదమనే తత్రాప్యభిజ్ఞో జనః” యని దీని యౌచిత్యము నించుక చెనకెను. మన రుద్రకవి సంస్కృతాంధ్రరామాయణకవులు త్రొక్కిన త్రోవనే త్రొక్కెనుగాని, యపూర్వకల్పనాంశము నేమాత్రమును నిందు జేర్పలేదు.

ఆయా పాత్రములు ప్రసిద్ధరామాయణములలో నెట్టి యుక్తిప్రత్యుక్తులు గలవిగా చిత్రితములయ్యెనో ఇందు నదే తీరు గలదు. కాని, యిది దేశిరచనముతో గేయరూపమున నుండుట విశేషము. ఇందీ క్రింది గేయరచనలు ప్రశస్తము లయినవి.

హా సతీమణి! ధర్మచారిణి! హా గుణోన్నత! జనకసుత! ననుఁ
బాసిపోయితి వింతలోనే పద్మనయన
లేటిమాయలు మదిని దెలియఁగలేక పాపపురక్కసునిచే
బోటి నిను గోల్పోతి నిక నాకేటి బ్రదుకు!
లలన నినుఁ గలనైన బాయఁగఁగలన, నీ విట లేకయుండిన,
జలనమొందెను నాదు హృదయము, జలజనయన!
తరణికులమునఁ బుట్టి శరచాపములఁ బట్టి
తరుణి గోల్పడుకంటె మరణమే మేలు!
నను శౌర్యవంతుఁడని తన పుత్రి నిడినట్టి
జనకవిభుఁడీ వార్తవిని వగవకున్నే!
నాయ మెఱుగక చంపితివి నరనాథ పాపము గట్టికొంటివి
బోయవింతియె కాక నీవొక భూమిపతివా?
శ్రీరామ నీ రామఁ జెఱగొన్న రావణుని
వారిధుల ముంచితిని వాలమునఁ జుట్టి,
ఒకమాట నాకుఁ జెప్పకపోయితివిగాక
సకలదైత్యుల దున్మి జానకిని దేనె?
ఆలిఁ జెఱగొనిపోయినట్టి దశాస్యుడుండగ నిర్నిమిత్తము
వాలి నేటికి జంపితివి, రఘువంశతిలకా!
ఇట్టి సాహసకర్మ మెచటికి నేఁగె, భరతుఁడు సీమ వెడలఁగఁ
గొట్టి రాజ్యము పుచ్చుకొన్నెడఁ గువలయేశా!
నాయ మేటికిఁ దప్పితివి, రఘునాథ! జానకితోడనే చెఱఁ
బోయెనే నీ రాజనీతియు, భూరిమతియున్‌?

శ్రీరామచంద్రమూర్తి చెట్టుచాటునుండి వాలి మేనఁ గాఁడనేసిన వాఁడిములుకులకంటె, నిక్కడ తార ప్రత్యక్షమై నిలుచుండి శ్రీరాముని యంతరంగము నుచ్చిపోవునట్లు ప్రయోగించిన పలుకుములుకులు క్రొవ్వాఁడి గలవి.

ఈ లఘుకృతి వీరకరుణరసభరితము. నీతిహృద్యము. స్త్రీ, బాల, పామరాదులు గూడ పఠింపదగినది.

ఈ యక్షగానమున నీ క్రింది దేశిరచనలున్నవి- త్రిపుట, జంపె, కుఱుచజంపె, అర్ధచంద్రికలు, అటతాళము, ఏకతాళము, ద్విపదలు, ధవళములు, ఏలలు. అర్ధచంద్రికలు త్రిపుటాది రచనల ఖండరచనలు గాఁబోలును. ఇందలి అర్ధచంద్రికలెల్ల నొక్కతెఱగు నడకగలవి గాక భిన్నగతులతో నున్నవి. సంగీతతాళలక్షణము లెఱిగినవారు వాని ప్రభేదములు గుర్తింపవలెను.

కురవంజులు, యక్షగానములు నింకను మంచి రచనములు గలవి కొన్ని యున్నవి. అవి యేవేని యీ సుగ్రీవవిజయమువలె సుముద్రితములైనచో ఆంధ్రమధురకవితావిశేషములను సహృదయు లింక నధికముగా నాస్వాదింపఁగల్గుదురు.

ఆంధ్రవాఙ్మయమున విలువగల యక్షగాన విభాగమున సుప్రఖ్యాతమగు నీ రుద్రకవి సుగ్రీవవిజయమును శ్రీకపిలేశ్వరపురాధిపతులు, సాహిత్యవినోదులు, శ్రీ బలుసు బుచ్చిసర్వారాయ ప్రభువులు చక్కఁగా ముద్రింపించి యాంధ్రభాషాసాహిత్యవేత్తలకు వేడుక గూర్చిరి. ఇంకను వీ రిట్టి సత్కృతులఁ బ్రకటింప సర్వేశ్వరుఁ డనుగ్రహించుఁ గాక.

-వే.ప్ర.
మద్రాసు,
బహుధాన్య మహాశివరాత్రి.


[1]
వాల్విచి గుజ్జరి విల్వేడు(?) దండలా- | స్యము కందుకక్రీడ యల్లికయును
కొరవంజి(జె) శుభలీల గుజరాతి దేసి చౌ- | పదము జక్కిణి దురుపదము మదన-
పదదౌత్యమును జోగిపదచాళి శారదా- | సామ్రాజ్యమును జిందు సవతిమచ్చ-
రంబులు నాట్యకదంబంబు మొదలైన | నాట్యముల్‌ హవణించు నవరసజ్ఞు
    -(విజయరాఘవనృపాలుని ప్రహ్లాదచరిత్ర - యక్షగానము)

ఇందు ‘కొరవంజి’ నృత్యవిశేషముగానే పేర్కొనఁబడినది.

[2] కురవంజి, కురవ+ అంజె (అంజ, అంజె, అంజియ రూపాంతరములు). కురవంజియ కురవంజెలనుండి కురవంజి అను రూప మేర్పడియుండవచ్చును.

[3] శ్రీనాథుఁడు భీమఖండమున ద్రాక్షారామభీమేశ్వర మహోత్సవ సమయములందు సానులు (వేశ్యలు) వేషములు వేసికొని నాటకములాడుట నిట్లు వర్ణించెను.

సీ. విరులదండలతోడి వేణికాభారంబు | పొంకంబు పిఱుఁదుల బొరలియాడ
మణితులాకోటి కోమలఝణత్కారంబు | రవలి మట్టెల మ్రోత యవఘళింపఁ
గుదురునిండిన చిన్న గుబ్బచన్నులమీఁద | ముత్యాలత్రిసరంబు మురువుఁజూప
వలమానతాటంక వజ్రాంకురచ్ఛాయ | లేఁతవెన్నెలఁ బుక్కిలించి యుమియ
సాని యీశానియై మహోత్సవమునందుఁ | గేల నవచంద్రకాంతపుగిన్నె పూని
వీథి భిక్షాటన మొనర్చువేళఁ జేయు | మరులునృత్యంబు జగముల మరులుకొలుపు.
    -(ఆ. 1.105)
వ. మహోత్సవమండపమునందుఁ బేరోలగంబుండి, కుండలీ దండ లాసక ప్రేరణీ ప్రేంకణ సింధుకందక ధమాళి చేల మత్తల్లీ హల్లీసకాది నృత్యంబు లవలోకించుచు.
    -(ఆ. 1.118)

శ్రీనాథుని కాలమునకే దేవోత్సవాదులయందు వేశ్యలు వేషములు కట్టి నాటకములఁ బ్రదర్శించు సంప్రదాయము ప్రబలినది.

“కీర్తింతు రెవ్వానికీర్తి గంధర్వులు గాంధర్వమున యక్షగానసరణి”
    -భీమఖం. 3 ఆశ్వా.

శ్రీనాథుని కాలమున యక్షగానములు ప్రబలియుండుట దీనిచేఁ దెలియనగును.

[4] రుద్రకవి విషయమును చాటుపద్యమణిమంజరి ద్వితీయభాగమునఁ జూచునది.


సుగ్రీవవిజయము - కందుకూరి రుద్రకవి

ఆముఖము
‘సుగ్రీవవిజయము’ (1973) పీఠిక - డా. జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం

రుద్రకవి - సుగ్రీవవిజయం : డా|| ఆర్. అనంత పద్మనాభరావు (‘150 వసంతాల వావిళ్ల వాఙ్మయ వైజయంతి’నుండి)

AndhraBharati AMdhra bhArati - vachana sAhityamu - pIThikalu - madhura kavitalu sugrIva vijayamu yakshagAnamu ku pIThika - SrI vETUri prabhAkara SAstri ( telugu andhra )