శ్రీమహాభారతము - శాంతిపర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము - భీష్ముఁడు ధర్మజునకు వర్ణాశ్రమధర్మంబు లెఱింగించుట - కవిత్రయ భారతము - కవిత్రయము - నన్నయ - తిక్కన - ఎఱ్ఱన - ఆంధ్రమహాభారతము

భీష్ముఁడు ధర్మజునకు వర్ణాశ్రమధర్మంబు లెఱింగించుట (సం. 12-60-1)

వ.	అని యడిగిన నా దేవవ్రతుం డన్నరదేవోత్తమున కిట్లనియె.	220
క.	‘కోపంబు లేమి, సత్యా \| లాపము నిజ దార పర విలాసము శుచితా గోపన మద్రోహం బవ \| నీపాలక! సర్వవర్ణ నియత గుణంబుల్‌	221
ఆ.	బ్రాహ్మణునకు దమము పరమ ధర్మం బవ \| శ్యంబుఁ గృత్య మధ్యయనము; దాన సర్వ కర్మములును, శాసితంబులు; వాని \| నడపవలయు నిష్ఠ యెడప కతఁడు.	222
ఉ.	కాని పథంబునం జనక, కారుణికత్వము గల్గి, శాంతిమైఁ దా నడవంగ విప్రున కుదాత్తధనం బొడఁగూడె నేని సం తానముఁ గూర్ప నర్హులకు ధర్మ నిరూఢతఁ బంచి పెట్ట దు ర్మాన విదూరుఁడై పరఁగఁ బ్రాప్తుఁడు కౌరవవంశదీపకా!	223
చ.	యజనము దాన కర్మమును నధ్యయనంబును దస్యుహింసయుం బ్రజ కనురాగ మొందఁ బరిపాలన చేఁతయు సంగరంబున న్విజిత విభీతిమై నురవణించుటయున్‌ నృపధర్మముల్‌; కురు వ్రజ తిలకాయమాన! సమరంబు సుధర్మువు వీనిలోపలన్‌.	224
తే.	అధ్యయన దాన యజ్ఞంబు లధిప! వైశ్యు \| నకును గృత్యముల్‌; శుద్ధార్జనమున ధనము సంచితవ్యంబు పసుల రక్షించువాఁ డ \| తండు; వానికి నిది మహా ధర్మ మనఘ!	225
క.	ఈ మూఁడు వర్ణములకును \| దా మంచిగఁ బనులు సేఁత ధర్మువు కురు ధా త్రీ మహిళేశ్వర! శూద్రున \| కామెయి జీవనము వాని కజుఁడు విధించెన్‌.	226
క.	ధనధాన్యంబులు కూర్చుట \| జనపతి యనుమతము లేక చన;దతనికి దా ననిరూఢి శ్రద్ధ గలిగినఁ \| జనునది సుపవిత్ర యగుట జగతీనాథా!	227
తే.	అధిప! త్రైవర్ణికులకును యజ్ఞవిధుల \| శ్రద్ధ కలిమికి మిగులు ధర్మంబు లేదు; యజ్ఞమునకంటె నధికమైనదియుఁ గలదె? \| యజ్ఞకర్తయ చూవె సర్వాధికుండు.	228
వ.	ఆశ్రమ ధర్మంబు లాకర్ణింపుము.	229
మ.	గురుశుశ్రూషయు, నాగమాధ్యయనమున్‌, గోష్ఠీ నిరాసంబుఁ ద త్పరతం బొందొరయంగఁ దాఁ జొరమియున్‌, భైక్షాశనత్వంబు, ష డ్వర కర్మంబులయందు రాగభరగాఢద్వేషముల్‌ లేక, యె వ్వరితోడం బగగాక యున్కియును భవ్య బ్రహ్మచర్యోక్తముల్‌.	230
మ.	నిజదారైకపరత్వముం గరుణయున్‌ నిక్కంబునుం దాల్మియున్‌ సుజనా సంగము దేవ పిత్రతిధి సంశుద్ధార్చనల్‌ హవ్య భు గ్భజనంబున్‌ సకలాశ్రమస్థులను శక్యప్రకియం బ్రోపుఁ బం కజగర్భుండు గృహస్థ ధర్మములుగాఁ గల్పించె నుర్వీశ్వరా!	231
శా.	తానున్‌ భార్యయు నేఁగుఁ బేరడవికిం దా నొక్కఁ డైనం జనున్‌ మానాహంకృతులూడ్చు నింద్రియములన్‌ మర్దించు నచ్చో జడల్‌ పూనుం దాపస శాస్త్రముల్‌ చదువుఁ జల్పున్‌ గోష్ఠి తత్‌జ్ఞాళితో వానప్రస్థ విధా ప్రవిష్టుఁడు ప్రజా వాత్సల్య నిఘ్నాత్మతన్‌.	232
శా.	ఎచ్చో నైనను నిల్చు, నాఁకటికి నేమేనిం గొనున్‌, రాత్రియై నచ్చో నెమ్మి శయించు, నగ్ని పరిచర్యం బాసి వర్తించుఁ, దా నిచ్చం గోరఁ డొకండు, నింద్రియ జయం బేపారు భోగంబులన్‌ మెచ్చున్‌ మ్రొక్కును నొల్లకుండు యతిపేర్మిన్‌ నిర్మముండై నృపా!	233
క.	ఈ నాలుగాశ్రమములకుఁ \| బూని చొరందగినవాఁడు భూదేవుఁడు రా జైనను వీనను వైశ్యుం \| డేనియు వర్తించు శుద్ధ హృదయత కల్మిన్‌.	234
తే.	సుమతిఁ ద్రైవర్ణికులకు శుశ్రూష సేసి \| యాప్తసంతానుఁడయ్యు నిలాధినాథు ననుమతంబున శూద్రున కాశ్రమాంత \| రంబు తగుఁ గాదు యతి గాఁగ రాజముఖ్య!	235
క.	నిజధర్మవర్తి యగు స \| ద్ద్విజుఁ డగుఁ బాత్రంబు దాన విధి మఖముల క ట్ల జనేశ్వర నృపముఖులకు \| నిజవిత్తము లీయ మాననీయత కలుగున్‌.	236
తే.	వర్ణములు నాశ్రమంబులు వసుమతీశుఁ \| డుక్తపథమున నడపించి యుభయలోక సిద్ధి గనుఁ దప్పఁ ద్రొక్కని శిష్టజనులు \| గల నరేంద్రున కింద్రుండుఁ దలఁప సరియె?	237
వ.	అదియునుం గాక.	238
సీ.	ఏనుంగు హజ్జలో నెల్ల సత్త్వంబుల \| హజ్జలు నడఁగిన యట్ల పోలె; రాజిత క్షత్ర ధర్మమునకు లోనయి \| సర్వ ధర్మంబులుఁ జను మఖములు; వేదంబులును శుభవృత్తంబులును దండ \| నీతి మాసినఁ జెడు భూతలంబు; సంస్కార రహితమై చాల హీనతఁ బొందు \| నట్లైనఁ బ్రజకుఁ జే టావహిల్లు;
తే.	రాజు లరసిన నెమ్మది బ్రదుకుఁ గాన \| రాజు సర్వోత్తముఁడు; ధర్మరాజియందు రాజధర్మంబ యెక్కుడు; రా జనంగ \| ధర్మదేవత యన వేఱె ధర్మతనయ!	239
వ.	ఆకర్ణింపుము.	240
తే.	తొల్లి మాంధాతృఁ డను మహీవల్లభుండు \| విష్ణు సందర్శనము సేయ వేఁడి యొక మ హాధ్వరము నిష్ఠమైఁ జేయ నమరవిభుఁడు \| సన్నిహితుఁ డయ్యెఁ బ్రీతి నజ్జనవిభునకు.	241
వ.	అ ట్లింద్రుండు ప్రత్యక్షం బగుటయు.	242
క.	అన్నరపాలుఁడు తానున్‌ \| జన్నమునకు వచ్చినట్టి జగతీశులు భ క్తి న్నమ్రు లైరి దేహము \| లు న్నేలయు ముదము మనములుం గలయంగన్‌.	243
వ.	అట్లు దండ ప్రణామంబులు సేసి లేచి చేతులు మొగిచి నిలిచిన సురేంద్రుఁ డన్నరేంద్రునితో నిట్లనియె.	244
ఆ.	విష్ణుఁ జూడ నీవు వేడుక పడితి నా \| కైన నజున కైన నరిది విష్ణు దర్శనంబు నీదు తలఁ పెద్ది యెఱిగింపు; \| మది యొనర్చెదను మహానుభావ!	245
క.	అనవుడు సాంసారిక వ \| ర్తన ముడుపుము, భైక్షచరణ తత్పరత మనం బున దృఢముగ నొందింపుము \| ననుఁ జరితార్థునిఁగఁ జేయు నావుడు నగుచున్‌.	246
మ.	‘ధరణీశా! నృపధర్మ ముత్తమము సద్ధర్మంబులం దెల్ల నే తెరువున్‌ రా జరయంగఁ గాదె తగ సిద్ధిం బొందుఁ గామంబుఁ గ్రో ధరయంబున్‌ మగిడించి దండము సమత్వవ్యాప్తిఁ జెల్లించుచున్‌ ధరఁ బాలించిన రాజు వొందుగతిఁ బొందన్‌ శక్యమే యేరికిన్‌?	247
వ.	అని పలికి పురందరుం డందఱు రాజులం గలయం గనుంగొని.	248
తే.	‘లోకపాలాత్ములరు మీరు మీకు భైక్ష \| చరణ మర్హమే? ప్రజఁ బ్రోపు సమరముక్త దేహు లగుటయు నమ్మేలు తెచ్చు సంశ \| యంబు; వలవదు మీ పద మధికతరము.	249
వ.	అని చెప్పి దేవేంద్రుండు దివంబునకుం జనియె.	250
చ.	అది యొకఁడేల వేదములయందుఁ బురాణములం బ్రసిద్ధకో విదులు బహుప్రదేశముల వేమఱుఁ గాంచి మనుష్యులెల్ల భూ మిదయితుకంటెఁ దక్కువ యమేయ సుధర్మము లీడుగావు ని ర్మదకృత దండనీతి కనరా మనమెల్ల వినంగ నెప్పుడున్‌.	251
ఉ.	కావునఁ గామరోషములఁ గ్రాఁచుచు నాశ్రమకోటిఁ గాచుచున్‌ భూవలయ ప్రజన్‌ సమతఁ బ్రోచుచు రాజ్యముసేఁత మేలు; భి క్షావిధి లోనుగాఁ గలుగు సారపు ధర్మములన్‌ ఘటించు మేల్‌ వావిరి నప్రయత్నమున వానికి వచ్చు నృపాల! యెమ్మెయిన్‌.	252
చ.	అతిథుల దీనకోటుల ధనార్థిత లేని యతివ్రజంబు స మ్మతిఁ బరికింపు హర్ష మదమాన విషాదములం జొరంగ నీ క తొలఁగఁ ద్రోవు నా యొడలు గావక భూప్రజఁ గాతు న న్విని శ్చిత దృఢ బుద్ధి గల్గు మిది చేయు సమస్త సుధర్మసిద్ధులన్‌.’	253
వ.	అనిన విని యజాతశత్రుండు ‘మహాపురుషా! వర్ణాశ్రమ విధంబులుం దద్రక్షణంబు చొప్పును దాన వచ్చు పెంపును నెఱింగించితి; రాష్ట్ర జనంబు లెయ్యది యాచరించి సుఖు లగుదు; రెఱింగింపవే!’ యని యడిగిన నమ్మహీకాంతునకు శాంతనవుం డిట్లనియె.	254